Opinie: Hoog tijd dat de Wetstraat in de ban raakt van de 'detentiesneeuwbal'
Naar aanleiding van de Pano-reportage over de overbevolking in onze gevangenissen schreef Advocaat.be-bestuurder Nicolaas Vinckier een opiniestuk waarin hij een parallel trekt tussen de rentesneeuwbal en de detentiesneeuwbal: een structureel probleem dat al decennialang aangroeit, maar waarvoor een doortastende politieke aanpak uitblijft. Hij pleit voor concrete ingrepen in de instroom en uitstroom van gevangenissen en roept politici op om ook moeilijke beslissingen te nemen.
De detentiesneeuwbal
De Wetstraat is dezer dagen in de ban de rentesneeuwbal. We lenen immers nu al nieuw geld om de rente op lopende leningen te betalen. Zolang de economie meer groeit dan de rentevoet valt dat nog mee. Zodra de rentevoet de economie inhaalt, rolt de sneeuwbal. Zelfs met een budget in evenwicht (vóór rentebetalingen) blijven de schulden dan stijgen. Deze hogere schuldgraad veroorzaakt dan weer stijgende rentevoeten, waardoor de schuld nog sneller aangroeit.
Een mens zou er terecht wakker van liggen. Waar geen politicus een dag slaap voor lijkt te laten, is de detentiesneeuwbal die al bijna 50 jaar van onze gevangenismuren buitelt. Toegegeven een sneeuwbal die al zo lang rolt, lijkt meer op een traag schuivende gletsjer. En misschien schuilt daar net het gevaar. Het is een sluipend probleem. Je kan het lang negeren maar op een dag staat het aan je voordeur.
Sedert de jaren ’70 kampen onze gevangenissen met een steeds maar oplopende bezettingsgraad.Zo’n aanhoudende overbezetting zorgt er voor dat het systeem, weliswaar met de snelheid van een gletsjer, aan het instorten is. Wanneer alle cellen voortdurend bezet zijn, is er geen moment waarop een cel kan onderhouden worden. Je kan moeilijk een loodgieter een leiding laten vervangen wanneer er drie gedetineerden op zijn vingers kijken. Als je mensen zo dicht opeen pakt, ontstaan er conflicten. Soms met woorden, soms met vuisten. In het laatste geval volgt er natuurlijk een nieuwe straf en dus nog meer detentie. Als het systeem continue benomen is met het managen van een overbevolking is er geen tijd voor resocialisatie. Een gedetineerde kan zo geen plan voorleggen aan de strafuitvoeringsrechtbank waardoor zijn verblijf in de overvolle gevangenis wordt verlengd. Als hij op het einde van zijn straf dan zonder begeleiding vrijkomt, is het retourticketje in veel gevallen al geboekt. De belabberde recidivecijfers in België komen niet uit de lucht vallen.
Meer en langere straffen in een overvolle gevangenis, zo krijgt de sneeuwbal momentum.
De situatie is inmiddels zo ernstig dat de Raad van Europa, het Europees Hof voor de Rechten van de Mens en onze eigen nationale rechters aangeven dat de menselijke waardigheid niet langer gerespecteerd is. Op verzoek van de Orde van Vlaamse Balies stelde de rechter vast dat door de overbevolking in de gevangenis van Gent de mensenrechten werden geschonden. De Staat werd onder dreiging van een dwangsom veroordeeld om de bezettingsgraad van +- 150% terug te brengen naar 110%.
"Waar geen politicus een dag slaap voor lijkt te laten, is de detentiesneeuwbal die al bijna 50 jaar van onze gevangenismuren buitelt. Toegegeven een sneeuwbal die al zo lang rolt, lijkt meer op een traag schuivende gletsjer."
Om dat laatste even in perspectief te plaatsen: ook in Engeland kampt men met capaciteitscrisis. De regering Starmer en huidig premier Burnham besloten dan ook dat zo’n 4.500 gevangenen vervroegd zullen moeten vrijkomen om plaats te maken. Verschil is wel dat de bezettingsgraad over het Kanaal 98% bedraagt. Men grijpt dus in vooraleer de gevangenissen vol zitten. In de gevangenis van Mechelen kon men recent bijna afklokken op 200%.
Snel wat capaciteit bijbouwen, klinkt misschien aantrekkelijk maar is het echt niet. Voor elke nieuwe gevangenis die we openen, zouden we eigenlijk een tot op de draad versleten 19de -eeuwse kerker moeten sluiten. Waar zouden we bovendien het geld halen, als we die andere sneeuwbal willen vermijden?
Maar misschien nog pertinenter is dat we eenvoudigweg geen nood hebben aan extra capaciteit. Europese vergelijkingen tonen aan dat België, wat het aantal gevangenisplaatsen per hoofd van de bevolking betreft, zowat op het gemiddelde zit. Ook onze criminaliteitscijfers wijken niet significant af van die van vergelijkbare landen. Onze carcerale overbevolking wijst dan ook eerder op een teveel aan gedetineerden, eerder dan op een tekort aan detentieplaatsen
De structurele ingreep zou dan ook drie stappen moeten hebben:
- Haal eerst de onmiddellijke druk weg door een merkbaar contingent aan gevangenen in vrijheid te stellen. Dit kan door op doordachte wijze gebruik te maken van de gratiebevoegdheid van de Koning.
- Vervolgens zou ook de instroom moeten worden aangepakt. Een evidentie is daar de voorlopige hechtenis. Zowat 1/3e van onze gevangenen zijn mensen die alleen maar verdacht worden van feiten maar tot nader orde onschuldig zijn. Na één, maximum twee maanden van zo’n hechtenis zouden ze automatisch moeten vrijkomen, desnoods met enkelband en voorwaarden.
- Tenslotte bouw je het systeem terug op, waarbij het gevangeniswezen opnieuw de ademruimte heeft om aan echt penitentiair werk te doen. Om gedetineerden op een straffe doch menselijke manier richting re-integratie te helpen. Daarbij voorzie je best ook een ventielsysteem voor wanneer het opnieuw de verkeerde kant dreigt op te gaan.
Populair zal een verkozene van het volk zich hiermee niet maken, althans niet op korte termijn. Maar is dat niet het verschil tussen een politicus en een staatsman -of vrouw? Pijnlijke beslissingen nemen in het belang van het land. Een sneeuwbal hou je immers niet tegen zonder dat je handen ijskoud worden.